جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )

435

ايران وقضيهء ايران ( فارسي )

در عمارتهاى دولتى به معرض تماشا نمىگذارند و احتمال قوى اين است كه مقدار زيادى از اين هدايا را بعد از دريافت اصلا باز نكرده باشند و شايد هم فقط يك هفته مورد توجه و سرگرمى بوده و سپس مادام العمر به انبار اشياء متفرقه انداخته‌اند . مساجد - تهران با در نظر گرفتن اين امر كه پايتخت بزرگى است فاقد بناهاى عظيم مذهبى مسجد يا مدرسه است كه غالبا به صورتى ويران از فراز بام‌هاى بيشتر بلاد شرقى از فاصله‌اى دور به چشم مىخورد . دليل آن هم اين است كه چون اخيرا پايتخت شده هنوز سرپرست و صاحبى كه همت و مال صرف ساختمان - هاى بزرگ كه موجب سرافرازى مركز حكومت پادشاهان سابق گرديده ، نيافته است . درست است كه فتحعلى شاه مسجد شاه را ساخته كه گنبد مطلاى كوچكى دارد و بعضى بناهاى نسبتا مهم ديگر ، اما مسجد مادر شاه و يا مدرسهء خان مروى قدر و مقامى ندارند و اين كار به دورهء سلطان فعلى محول گرديده كه با ثروت يكى از رجال در ظرف ده سال كه هنوز طى نشده است ساختمانى رفيع برپا شود كه هر چند از جهات عظمت و زيبائى با بناهاى عظيم اسلامى قابل مقايسه نيست ، باز طرح بلند رفيع و وسعت زيربناى آن موجبات افتخارى را به اين دوره و آنانى كه بانى آن هستند نويد مىدهد . اين مسجد كه اكنون ناتمام است مسجد سپهسالار است كه چهار منارهء بلند و درخشان آن همه از كاشىهاى شفاف و سرستون‌هاى آراسته از دور در نظر من مثل منارهاى ارگ در ميان درختان مىنمود . بانى اين بنا و يا در واقع بناهاى عظيم - چون هم مسجد است و هم مدرسه - مرحوم ميرزا حسين خان همان سياستمدارى است كه مذاكرهء قرارداد امتياز رويتر را در سال 1872 انجام داد و پس از آنكه با توفيق كامل صدر اعظم و وزير امور خارجه و سپهسالار شد به صورت تقريبا تبعيد با عنوان والى در مشهد وفات يافت . با موقوفاتى كه وى باقى گذاشته برادرش يحيى خان مشير الدوله كه راجع به او بعدا صحبت خواهم داشت آن كار